Zbiorowe złudzenia

Opis ogólny

Todd Rose wykładał w Harvard Graduate School of Education, napisał „The End of Average” i współzałożył think tank Populace. W „Zbiorowych złudzeniach” (2022; podtytuł polski: „Konformizm, współwina i nauka o tym, dlaczego podejmujemy złe decyzje”) opisuje zjawisko znane w psychologii społecznej jako pluralistyczna ignorancja. Większość członków grupy prywatnie odrzuca jakiś pogląd, ale publicznie go popiera, bo błędnie zakłada, że popierają go wszyscy inni. W efekcie grupa robi coś, czego prawie nikt nie chce.

Książka łączy klasyczne badania psychologii społecznej (Asch, Festinger, Schachter, Darley i Latané, Noelle-Neumann) z sondażami Populace i przykładami z polityki, biznesu, medycyny i życia codziennego. Ma trzy części. Pierwsza opisuje trzy pułapki konformizmu: naśladowania, tożsamości i konsensusu. Druga wyjaśnia, dlaczego konformizm jest wpisany w ludzką biologię. Trzecia pokazuje, jak odzyskać zgodność między tym, co myślimy, a tym, co mówimy i robimy. Przewodnikiem autora jest Seneka i stoicka idea życia według własnego rozumu, a nie opinii tłumu.

Kluczowe idee

Zbiorowe złudzenie. Milcząca większość popiera stanowisko, którego nie podziela, bo przypisuje je reszcie grupy. Złudzenie podtrzymuje się samo, bo każdy, kto się dostosowuje, staje się dla innych kolejnym dowodem, że „wszyscy tak myślą”.
Nowe szaty cesarza. Baśń Andersena opisuje ten sam mechanizm. Media społecznościowe go wzmacniają, bo głośna mniejszość łatwo podszywa się pod większość.
Konformizm jest biologiczny. Mózg nagradza zgodność z grupą, a odrzucenie przeżywa podobnie jak ból fizyczny. To nie słabość charakteru.
Trzy pułapki. Naśladujemy innych, gdy nie mamy pewności. Ukrywamy własne zdanie, żeby należeć do grupy. Milczymy, gdy wydaje nam się, że jesteśmy w mniejszości.
Twierdzenie Thomasa. Jeśli ludzie uznają sytuację za rzeczywistą, ma ona realne skutki, nawet jeśli opiera się na błędnym przekonaniu.
Proste środki zaradcze. Pytanie „dlaczego?”, wiele różnych grup przynależności, otwarte wyrażanie wątpliwości i zgodność słów z przekonaniami. Złudzenie opiera się na fałszu, więc jedna szczera wypowiedź może je rozbić.

Rozdział po rozdziale

Wstęp: Tajemnica Elm Hollow

W latach 20. XX wieku doktorant Richard Schanck badał małą, religijną społeczność w stanie Nowy Jork, którą nazwał Elm Hollow. Mieszkańcy publicznie potępiali karty, alkohol i tytoń, ale wielu z nich prywatnie po nie sięgało. Każdy był przekonany, że surowe zasady popiera reszta. Głosem wspólnoty była w praktyce jedna osoba, wpływowa wdowa nazwana w badaniu panią Salt. Gdy jej wpływ osłabł, normy szybko się zmieniły.

Rose przenosi tę historię w czasy współczesne. W sondażu Populace z 2019 roku prawie wszyscy Amerykanie definiowali sukces jako rozwijanie własnych zainteresowań i talentów, ale niemal tyle samo sądziło, że większość innych liczy przede wszystkim pieniądze i status. Podobne rozbieżności dotyczą urlopów ojcowskich w Japonii, elastycznej pracy czy polaryzacji politycznej.

Część I. Pułapki konformizmu

1. Nadzy cesarze. Pierwsza pułapka to naśladowanie. Gdy nie mamy pewności, zakładamy, że inni wiedzą więcej. W kolejkach do przeszczepu nerki pacjenci odrzucają narządy, które wcześniej odrzucili inni, zakładając, że poprzednicy mieli powód. Badaczka MIT Juanjuan Zhang wykazała, że w ten sposób marnuje się wiele narządów nadających się do przeszczepu. W eksperymencie Darleya i Latanégo osoby siedzące same w pokoju wypełniającym się dymem zwykle zgłaszały problem. W towarzystwie biernych osób robiły to znacznie rzadziej. Ten sam mechanizm można wykorzystać dobrze: burmistrz Bogoty Antanas Mockus zastąpił część policji drogowej mimami, którzy publicznie wyśmiewali łamiących przepisy, i liczba ofiar wypadków wyraźnie spadła.

Kaskady naśladowania to także mania tulipanowa, gorączka kolei w XIX-wiecznej Anglii, której uległ nawet Charles Mackay, autor książki o szaleństwach tłumu, i moda na wodę butelkowaną. Odmianą pułapki jest ślepe zaufanie autorytetom. W klasycznym badaniu Hoflinga prawie wszystkie pielęgniarki były gotowe podać pacjentowi zbyt dużą dawkę leku na telefoniczne polecenie nieznanego lekarza. Rozwiązaniem jest pytanie „dlaczego?”: proste, a skutecznie przerywa kaskadę.

2. Kłamiąc, by przynależeć. Druga pułapka dotyczy tożsamości. Skrajnym przykładem jest Jonestown w 1978 roku, gdzie Christine Miller jako jedyna otwarcie sprzeciwiła się Jimowi Jonesowi, a ponad 900 osób zginęło. Przynależność do grupy jest dla nas tak ważna, że odrzucenie aktywuje te same obszary mózgu co ból fizyczny. W eksperymencie Cyberball kilka minut wykluczenia z wirtualnej gry w piłkę wywoływało smutek i złość, nawet gdy wykluczającą grupą był rzekomo Ku Klux Klan. W eksperymencie Stanleya Schachtera grupy szybko zaczynały ignorować osobę, która uparcie miała inne zdanie, i to tym szybciej, im były bardziej spójne.

Timur Kuran nazwał ukrywanie własnych poglądów, żeby nie odstawać, falsyfikacją preferencji. Rose pokazuje to na przykładzie kaznodziei, który publicznie walczył z prawami osób homoseksualnych, ukrywając własną orientację, oraz badań Huberta O’Gormana z lat 60.: biali Amerykanie przeceniali, ilu ich sąsiadów popiera segregację rasową. Rozwiązaniem jest poszerzanie portfela tożsamości. Osoby należące do wielu różnych grup (badania Sonii Roccas i Marilynn Brewer) są bardziej tolerancyjne i mniej zależne od aprobaty jednej z nich.

3. Brzmienie ciszy. Trzecia pułapka to konsensus. Badania z użyciem fMRI pokazują, że różnienie się od grupy, nawet w ocenie atrakcyjności twarzy, mózg sygnalizuje jak błąd. Elisabeth Noelle-Neumann opisała spiralę milczenia: im bardziej czujemy się w mniejszości, tym rzadziej się odzywamy, a nasze milczenie utwierdza innych w przekonaniu, że jesteśmy w mniejszości. W organizacjach milczenie wobec problemów należy do normy. Rose przywołuje katastrofę promu Challenger i aferę spalinową Volkswagena jako skutki kultury, w której nie zgłasza się zastrzeżeń.

W sieci niewielka liczba botów i bardzo aktywnych użytkowników potrafi stworzyć wrażenie powszechnej opinii. W sondażu Cato Institute z 2020 roku większość Amerykanów deklarowała, że boi się publicznie mówić o swoich poglądach politycznych. Rozwiązaniem jest zasianie wątpliwości. Wystarczy ktoś, kto powie „nie jestem pewien” albo „widzę to inaczej”, żeby inni odzyskali głos. Przykładem jest ruch #MeToo zapoczątkowany przez Taranę Burke.

Część II. Nasz dylemat społeczny

4. Małe kameleony. W eksperymencie Solomona Ascha zdecydowana większość badanych przynajmniej raz zaprzeczyła temu, co widziała, żeby zgodzić się z błędną większością. Gregory Berns powtórzył go z użyciem fMRI i stwierdził zmiany w obszarach odpowiedzialnych za percepcję. Konformiści nie tylko mówili co innego, ale do pewnego stopnia inaczej widzieli. Ludzie przewyższają inne naczelne głównie umiejętnościami społecznymi, takimi jak uczenie się od innych. Bezwiednie naśladujemy gesty i postawę rozmówców (efekt kameleona, Chartrand i Bargh), a mimikra działa jak społeczne spoiwo. René Girard opisał pożądanie mimetyczne: pragniemy tego, czego pragną inni.

Porównania społeczne sprawiają, że wiele osób wolałoby zarabiać mniej, byle więcej niż inni. Twierdzenie Thomasa ma praktyczne konsekwencje: w Ugandzie wiele osób błędnie sądziło, że sąsiedzi nie śpią pod moskitierami, i same z nich nie korzystały, choć moskitiery skutecznie chronią przed malarią.

5. W pogoni za duchami. Wiele norm przetrwało, choć zniknęły powody, dla których powstały. Rose zaczyna od wspomnienia z dzieciństwa: uczono go nabierać groszek na grzbiet widelca, choć nikt nie umiał wyjaśnić po co. Przywołuje Ibsena i jego „upiory”: stare, martwe przekonania, które wciąż w nas tkwią. Przestrzegamy zasad, których nikt już nie popiera, bo każdy myśli, że popierają je inni. To podatny grunt dla zbiorowych złudzeń o tym, co wypada i czego oczekuje otoczenie.

6. W szponach błędu. Autor pokazuje, jak zbiorowe złudzenia przenoszą się na skalę całych społeczeństw. Systematycznie mylimy się co do poglądów innych, przeceniając, jak skrajne są osoby o odmiennych sympatiach politycznych, i nie doceniając, jak wiele nas łączy. Zniekształcony obraz innych podsycają media i algorytmy, które nagradzają najgłośniejsze głosy.

Część III. Odzyskać naszą siłę

7. Cnota zgodności wewnętrznej. Życie w rozdźwięku między przekonaniami a słowami ma koszty: napięcie, dysonans poznawczy (Festinger), utratę zaufania do siebie. Rose zachęca, żeby zacząć od małych kroków: rozpoznać własne wartości, zauważać sytuacje, w których mówimy co innego, niż myślimy, i stopniowo ograniczać tę rozbieżność.

8. Ufając obcym. Zaufanie społeczne w wielu krajach spada, a nieufność sprzyja złudzeniom, bo zakładamy o innych najgorsze. Autor pokazuje, że zaufanie buduje się przez małe, powtarzalne akty dobrej woli i kontakt z ludźmi spoza własnej grupy.

9. Życie w prawdzie. Zakończenie łączy wątki osobiste i wspólnotowe. Zbiorowe złudzenia są silne, bo się same podtrzymują, ale kruche, bo opierają się na fałszu. Gdy wystarczająco wiele osób zacznie mówić to, co naprawdę myśli, złudzenie traci moc.

Podsumowanie

Rose opowiada znaną z baśni historię, ale opiera ją na badaniach. Konformizm jest wbudowanym mechanizmem: zgodność z grupą jest nagradzana, odrzucenie boli. Złudzenia powstają, gdy ten mechanizm łączy się z trzema pułapkami: naśladowaniem w niepewności, ukrywaniem poglądów dla przynależności i milczeniem dla bezpieczeństwa. Każdy myśli, że jest w mniejszości, choć większość myśli podobnie. Książka jest zarazem ostrzeżeniem przed światem mediów społecznościowych i praktycznym przewodnikiem po odzyskiwaniu własnego głosu.

Dla psychologa to dobrze napisany przegląd klasyki psychologii społecznej. W języku CBT zbiorowe złudzenie to czytanie w myślach na skalę grupy: „wiem, co myślą inni”, bez sprawdzenia. W lęku społecznym ten sam mechanizm podtrzymuje unikanie i zachowania zabezpieczające. Rozdział o zgodności wewnętrznej jest bliski pracy z wartościami w ACT, gdzie miarą nie jest aprobata otoczenia, ale to, czy działam w kierunku, który jest dla mnie ważny. W tradycji zen podobną rolę pełni prosta szczerość wobec tego, co jest, bez dopasowywania się do oczekiwań.

Zastrzeżenia dotyczące dowodów:

Sondaże Populace. Wiele liczb w książce pochodzi z badań think tanku autora, które nie przeszły recenzji naukowej. Pokazują ciekawe rozbieżności, ale ich dokładne wartości warto traktować ostrożnie.
Klasyka psychologii społecznej. Pluralistyczna ignorancja jest dobrze udokumentowana, np. w badaniach Prentice i Millera nad piciem alkoholu na kampusach. Wielkość efektów konformizmu różni się jednak między kulturami i epokami. W replikacjach eksperymentu Ascha bywa mniejsza niż w oryginale.
Biologia. Badania nad oksytocyną i neuronami lustrzanymi u ludzi są przedmiotem sporów i część efektów słabo się replikuje. Rola wykluczenia społecznego (Cyberball) jest udokumentowana solidnie.
Dobór przykładów. Część historii, np. Bogota czy Elm Hollow, ilustruje tezę, ale nie dowodzi związku przyczynowego.

Rekomendacje

Dla kogo: dla liderów i menedżerów, którzy chcą przełamać kulturę milczenia w zespole. Także dla nauczycieli i rodziców nastolatków, osób wycofanych z rozmów publicznych z obawy przed „większością” i studentów psychologii społecznej.
Jak czytać: część I daje narzędzia, część II wyjaśnia mechanizm, część III jest najkrótsza i najbardziej osobista. Warto czytać z kartką i zapisywać sytuacje z własnego życia, w których działa któraś z trzech pułapek.
Po lekturze:
- przy następnej decyzji podjętej, „bo wszyscy tak robią”, zapytaj „dlaczego?” i sprawdź, czy ktoś zna odpowiedź;
- w zespole zbieraj opinie anonimowo albo niezależnie, zanim zacznie się dyskusja;
- wypowiadaj wątpliwości otwarcie, nawet w miękkiej formie: „nie jestem pewien”, „widzę to trochę inaczej”;
- zapisz jedną sprawę, w której mówisz co innego, niż myślisz, i zastanów się, co by się stało, gdybyś powiedział prawdę.

Czytaj dalej

Streszczenie własnymi słowami, bez cytatów; nie zastępuje lektury.

← Wszystkie książki