Bohater o tysiącu twarzy

Opis ogólny

„Bohater o tysiącu twarzy” (1949) Josepha Campbella to jedna z najważniejszych i najbardziej wpływowych książek XX wieku z zakresu mitologii porównawczej. Amerykański mitoznawca analizuje mity, baśnie, eposy, teksty religijne i sny z wszystkich kontynentów, od eposu o Gilgameszu po buddyzm, od mitów greckich po podania Indian Ameryki Północnej. Dowodzi, że za nieskończoną różnorodnością opowieści kryje się jeden wspólny wzorzec, który nazwał monomitem: sekwencję odejście, inicjacja, powrót.

Książka składa się z Prologu (przedstawiającego monomit), dwóch części głównych („Wyprawa bohatera” i „Cykl kosmogoniczny”, czyli mitologia stworzenia i zagłady świata) oraz Epilogu o roli mitu we współczesnym społeczeństwie. Campbell łączy ogromną erudycję mitologiczną z psychologią głębi (Freud, Jung) i traktuje mity jako „spontaniczne wytwory psychiki”, w których jak w zarodku kryje się potęga źródła, które je wydało. Książka wywarła olbrzymi wpływ na kulturę: George Lucas wprost przyznał, że schemat Campbella ukształtował „Gwiezdne wojny”, a „droga bohatera” stała się podstawowym narzędziem scenarzystów, pisarzy i twórców gier.

Kluczowe idee

Monomit, jeden wzorzec wszystkich mitów. „Bohater ryzykuje wyprawę ze świata powszedniości do krainy nadnaturalnych dziwów; spotyka tam fantastyczne siły i odnosi rozstrzygające zwycięstwo, po czym powraca z tej tajemniczej wyprawy obdarzony mocą czynienia dobra ku pożytkowi swych bliźnich”.
Mity są wszędzie takie same, bo psychika ludzka jest wszędzie taka sama. Symbole mitologiczne nie są wymyślone. To spontaniczne wytwory psychiki, dlatego mitologie różnych, niepowiązanych kultur zadziwiająco się pokrywają.
Mit i sen są spokrewnione. Sny to prywatne mity jednostki, mity to sny społeczne. Freud i Jung pokazali, że logika, bohaterowie i czyny mitów przetrwały do dziś w psychice współczesnego człowieka.
Wyprawa bohatera jest modelem dojrzewania psychicznego. Każdy człowiek, odchodząc od dzieciństwa ku dorosłości, przechodzi symbolicznie tę samą drogę: odejście od znanych form, spotkanie z nieznanym, przemiana i powrót.
Bohater szuka nie nowości, lecz odzyskania tego, co w nim tkwi. Boska moc, której poszukuje, cały czas kryła się w jego własnym sercu. Bohater to „królewski syn, który dowiaduje się, kim naprawdę jest”.
Mit jest współcześnie niezbędny. Rozpaczliwe jest położenie tych, „którzy nie znają ani wewnętrznego wołania, ani zewnętrznej doktryny, czyli większości z nas”. Współczesny człowiek potrzebuje nowego mitu, bo dawne formy społeczne (obrzędy przejścia, sakramenty) straciły moc.

Rozdział po rozdziale

Prolog. Monomit

Campbell otwiera książkę stwierdzeniem, że cała kultura (religia, filozofia, sztuka, nauka, a nawet sny) wywodzi się z „magicznego kręgu mitu”. W czterech podrozdziałach wprowadza fundamenty teorii:

Mit i sen. Odkrycia psychoanalizy (Freud, Jung) pokazały, że mity i sny posługują się tą samą symboliką. Współczesny człowiek, pozbawiony wspólnej mitologii, nosi w sobie „prywatny, nierozpoznany, szczątkowy, ale posiadający tajemną moc panteon snów”. Ostatnie wcielenie Edypa i romans Pięknej i Bestii „stoją dziś na rogu Czterdziestej Drugiej Ulicy i Piątej Alei, czekając na zmianę świateł”.
Tragedia i komedia. Mit nie jest ani pesymistyczny, ani optymistyczny: obejmuje całość istnienia, od tragedii po szczęśliwy finał. „Podobnie jak szczęśliwe rodziny, mity i zbawione światy są wszystkie takie same”.
Bohater i bóg. Klasyczny schemat oddzielenie, inicjacja, powrót, czyli jądro monomitu, oraz zapowiedź struktury całej książki. Bohater i bóg to „strona zewnętrzna i wewnętrzna jednej, odbijającej się w sobie niczym w lustrze tajemnicy”.
Klucz. Opowieść o zstąpieniu Inanny do krainy podziemnej, zdejmującej na kolejnych wrótach kolejne insygnia władzy, pokazuje, że wyprawa bohatera to droga odzierania się z ego i światowych atrybutów ku spotkaniu z ostateczną tajemnicą.

Część pierwsza, rozdział I. Odejście

Pierwszy etap wyprawy, w pięciu podrozdziałach:

Wezwanie do wyprawy. Znaki zwiastujące powołanie bohatera. Znany symbol rozpoczęcia przygody (np. żaba z baśni o królewnie) to „przedstawiciel nieprawdopodobnych, wstrząsających sił przeznaczenia”.
Sprzeciwianie się wezwaniu. Odmowa, ucieczka przed bogiem (Jonasz). Odmawiający zamienia przygodę w negatywne doświadczenie i zamknięty w sobie staje się więźniem własnych murów.
Pomoc sił nadprzyrodzonych. Temu, kto podejmuje wezwanie, jawi się ochronna postać (stara wiedźma, pustelnik, przewodnik), która daje amulety i rady. Ariadna daje Tezeuszowi kłębek nici i miecz.
Przekroczenie pierwszego progu. Bohater, uzbrojony w dary pomocnika, mija strażnika progu (smok, Cerber) i wkracza do krainy nieznanego.
Brzuch wieloryba. Połknięcie przez potwora symbolizuje ostateczne przejście do królestwa nocy: bohater zdaje się umierać dla świata powszedniego, by narodzić się na nowo (Jonasz w wielorybie, świątynia jako „brzuch wieloryba” rytuału inicjacji).

Część pierwsza, rozdział II. Inicjacja

Sześć podrozdziałów opisujących próby i zwycięstwa bohatera:

Droga prób. Niebezpieczny aspekt bogów. Bohater przeżywa ciąg prób, w których wspomagają go rady i czary zdobyte u pomocników.
Spotkanie z boginią. Ostateczna próba to spotkanie z Królową Boginią (Magna Mater), ucieleśnieniem całego stworzenia, czyli „rozkosz odzyskanego dzieciństwa”.
Kobieta jako kusicielka. Odwrotna strona spotkania z pierwiastkiem żeńskim: świadomość grzechu i cierpienia, przykład Edypa.
Pojednanie z ojcem. Bohater musi zrzec się „dwulicowości” sprawców. Ojciec-ogr staje się miłosierny, gdy bohater nabiera boskiej pewności siebie (Gautama przechodzący przez pokusy Máry).
Apoteoza. Obdarowanie boskością: bohater przekracza ostatnią granicę między ludzkim a boskim.
Ostateczna nagroda. Zdobycie ostatecznego daru: eliksiru nieśmiertelności, ognia Prometeusza, złotego runa.

Część pierwsza, rozdział III. Powrót

Powrót bywa najtrudniejszym wymogiem, bo z punktu widzenia społeczności usprawiedliwia długą nieobecność bohatera. Sześć podrozdziałów:

Odmowa powrotu. Bohater, który osiągnął pełnię błogości (jak Budda po przebudzeniu), może nie chcieć wracać do świata cierpienia.
Magiczna ucieczka. Jeśli bohater zdobył dar gwałtem lub podstępem (jak Prometeusz), musi uciekać, ścigany przez rozjuszone siły.
Pomoc z zewnątrz. Bohatera trzeba czasem sprowadzić z powrotem siłą (przyjaciele Buddy, bogowie odwołujący Gilgamesza).
Przejście przez ostatni próg. Powrót do świata powszedniości i trudność przekazania w nim doznanej prawdy.
Pan dwóch światów. Bohater, który swobodnie przechodzi między światem czasu a światem wieczności, staje się panem obu.
Wolność życia. Ostateczne dobrodziejstwo: wolność od lęku przed śmiercią, przekazywana społeczności.

Część pierwsza, rozdział IV. Klucz

Campbell pokazuje zbieżność drogi bohatera z rytuałami inicjacji, mistyką i alchemią. Wyprawa bohatera, cykl księżyca, cykl roczny i cała opowieść mitologiczna to odbicia jednej prawdy: śmierci i odrodzenia. Bohater, który odkrył jedność w wielości („Ja jestem tobą, ty zaś jesteś mną”, jak w apokryficznej Ewangelii Ewy), ma zadanie przekazać tę wiedzę ogółowi. Rezultatem udanej wyprawy jest „odblokowanie i ponowne uwolnienie strumienia życia napełniającego ciało świata”, symbolizowanego przez Pępek Świata, drzewo życia i niewysychające źródło.

Część druga, rozdział I. Emanacje

O wyłanianiu się form wszechświata z pustki: od psychologii mitu, przez mitologię stworzenia (z rozbicia, z przepowiedni, z ognia, ze złota, z nasienia), do opisu stanu pustki poprzedzającej stworzenie. Świat wyłania się z niewidzialnego źródła ku formie, by po czasie do niego powrócić.

Część druga, rozdział II. Narodziny z dziewicy

Przegląd twórczej i zbawczej roli pierwiastka żeńskiego: najpierw w skali kosmicznej (Matka Wszechświata, uniwersalna matka, macierz przemian), potem w skali ludzkiej (Matka Bohatera). Motyw cudownego, dziewiczego poczęcia bohatera (Budda, Zoroaster, Chrystus) oznacza jego dwoistą naturę: ludzką i boską.

Część druga, rozdział III. Przeobrażenia bohatera

Legendarna historia gatunku ludzkiego w jej typowych stadiach. Bohater pojawia się w różnych postaciach: jako pierwotny bohater i człowiek, dziecięcy bohater, wojownik, kochanek, władca i tyran, wykupiciel, święty. Wcielenia zmieniają się wraz z potrzebami ludzkości i każde odpowiada innemu momentowi cyklu kultury.

Część druga, rozdział IV. Rozpad

Przepowiadana zagłada. Najpierw koniec świata mikrokosmicznego (śmierć i zniknięcie bohatera, jego apoteoza w niebie lub przemiana w gwiazdę), potem koniec świata makrokosmicznego: uniwersalne katastrofy, pożar i potop, które zamykają cykl i otwierają nowy.

Epilog. Mit i społeczeństwo

Zmiennokształtny. Mit nieustannie zmienia formę, adaptując się do zmieniających się warunków życia społecznego.
Funkcja mitu, kultu i medytacji. Mit i obrzęd pielęgnują ducha człowieka i prowadzą go przez kolejne etapy życia. Gdy rytuały zanikają, jednostka traci oparcie.
Bohater dzisiejszy. Współczesność zniszczyła dawne mity społeczne. Dzisiejszym bohaterem nie jest wspólnota, lecz jednostka, która musi sama odnaleźć drogę do własnego wnętrza. „Nie tam, gdzie się tego spodziewamy, lecz w naszych sercach ukryty jest skarb”. Współczesny bohater odważa się wejść do własnej psychiki, by stamtąd przynieść światu odnowę.

Podsumowanie

„Bohater o tysiącu twarzy” to monumentalny dowód na jedność ludzkiej wyobraźni. Tysiące mitów świata okazują się wariantami jednej opowieści o przemianie: odejściu od tego, co znane, zstąpieniu do krainy nocy, przeprawie przez próby i powrocie z darem dla wspólnoty. Opowieść ta jest zarazem mapą dojrzewania każdego człowieka i zwierciadłem cyklu kosmosu: narodzin, śmierci i odrodzenia. Mity nie są „bajkami dla dzieci”, lecz językiem, w którym psychika od zawsze opowiada o swoich najgłębszych prawdach. Rozumiejąc monomit, rozumiemy nie tylko starożytne opowieści, lecz także własne życie, nasze kryzysy, przemiany i odrodzenia. Dla współczesnego człowieka, pozbawionego żywych obrzędów przejścia, lektura mitów może pełnić funkcję przewodnika, jak Ariadna dla Tezeusza. W coachingu i terapii pomaga zobaczyć kryzys jako etap drogi, a nie jej koniec.

Mocne strony: oszałamiająca erudycja (mitologia wszystkich kontynentów, cytowana wprost i bogato ilustrowana rycinami), oryginalna i spójna teza, która zmieniła sposób, w jaki kultura zachodnia opowiada historie, oraz poetycki, osobisty styl człowieka, dla którego mity są sprawą życia i śmierci.

Zastrzeżenia:

To lektura wymagająca: gęsta od symboli, imion własnych i odniesień kulturowych, a niektóre fragmenty przypominają encyklopedię mitów. Wiele osób korzysta z niej jako ze źródła, a nie czyta od deski do deski.
Metoda porównawcza Campbella (traktowanie wszystkich mitów jako wariantów jednego wzorca) budzi dziś kontrowersje wśród antropologów. Krytycy zarzucają mu pomijanie lokalnych kontekstów i „siłowe” dopasowywanie materiału do schematu.
Książka powstała w 1949 roku i niektóre sformułowania oraz podejście do „pierwotnych” kultur noszą znamiona epoki.

Rekomendacje

Dla kogo: dla twórców (pisarzy, scenarzystów, twórców gier, filmowców), bo „droga bohatera” to najskuteczniejszy znany szkielet opowieści (oparto na nim m.in. „Gwiezdne wojny”, „Matrixa”, „Harry’ego Pottera”); dla coachów, terapeutów i trenerów; dla osób zainteresowanych psychologią głębi, duchowością i symboliką, bo książka jest pomostem między psychologią Junga a skarbnicą mitów świata; dla wszystkich, którzy szukają uniwersalnych wzorców sensu w momentach życiowych przełomów.
Po lekturze:
- opisz swoją obecną zmianę jako podróż: na którym etapie jesteś? Kto jest mentorem?
- zapytaj, jaki „dar” możesz przynieść innym z trudnego doświadczenia.
Powiązane lektury spoza biblioteki: „Mity, w których żyjemy” i „Moc mitu” Josepha Campbella (rozmowa z Billem Moyersem), „Anatomia opowieści” Christophera Voglera (praktyczne zastosowanie monomitu w scenariuszach), „Człowiek i jego symbole” Carla G. Junga.

Czytaj dalej

Wideo

Streszczenie własnymi słowami, bez cytatów; nie zastępuje lektury.

← Wszystkie książki