Człowiek – instrukcja obsługi. Przewodnik po zachowaniach społecznych

Opis ogólny

Hanna Brycz jest psycholożką społeczną z Uniwersytetu Gdańskiego. Bada metapoznanie, czyli wgląd we własne błędy poznawcze. „Człowiek – instrukcja obsługi” (Smak Słowa, 2012; recenzenci: prof. Teresa Słaby, prof. Wiesław Łukaszewski) łączy dwie rzeczy: leksykon prawidłowości psychologicznych i wyniki własnych badań autorki nad tym, czy ludzie rozpoznają te prawidłowości u siebie i u innych.

Główna obserwacja: dobrze widzimy błędy poznawcze u innych, ale słabo u siebie. Każdy z nas ma całkiem trafną wiedzę psychologiczną, gdy obserwuje cudze zachowania, ale nie potrafi jej zastosować wobec siebie. Autorka nazywa to asymetrią aktora i obserwatora w spostrzeganiu prawidłowości.

Brycz pisze, że znajomość praw psychologicznych nie służy ciągłemu wytykaniu sobie błędów. Służy ich rozumieniu i akceptacji. Wiedza, że pewne błędy są powszechne, sprzyja tolerancji wobec siebie i innych, zmniejsza nieuzasadnione poczucie winy i wstydu, a w badaniach wiąże się z lepszą samoregulacją.

Książka ma dwie części. Pierwsza zawiera teorię atrybucji i leksykon 129 prawidłowości z opisami, odkrywcami i przykładami badań, a także potoczny słowniczek. Druga zawiera kwestionariusze do pomiaru trafności rozpoznawania prawidłowości u siebie (wersja aktora) i u innych (wersja obserwatora) wraz z wynikami badań.

Kluczowe idee

Asymetria aktor–obserwator. Własne zachowanie wyjaśniamy sytuacją, cudze cechami osoby (Jones i Nisbett). Wynika to z różnicy perspektywy i dostępnej wiedzy.
Wiedza o sobie a wiedza o innych. Mamy dostęp do własnych myśli i intencji, ale nie widzimy siebie z zewnątrz. Dlatego odchylenia od racjonalności rozpoznajemy u innych, a u siebie je przeoczamy.
Prawidłowość jako generalizacja statystyczna. Prawa psychologiczne opisują tendencje większości ludzi, a nie każdego zachowania.
Metapoznawcze Ja. Skala Metapoznawczego Ja (SMJ; Brycz i Karasiewicz) mierzy wgląd w własne prawidłowości. Wysokie metapoznanie sprzyja dobrostanowi i wytrwałości, choć nie wiąże się z samooceną ani aprobatą społeczną.
Wgląd a kultura. Pilotaże wskazują, że wgląd jest większy w kulturach kolektywistycznych (Indie, Chiny, Wietnam) niż indywidualistycznych (USA, Wielka Brytania).

Rozdział po rozdziale

Od autorki i Wstęp

Autorka przedstawia cel książki i metodę. Dla każdej prawidłowości przygotowała dwa zdania: jedno opisuje codzienne zachowanie zgodne z prawem, drugie identyczne zachowanie wolne od niego. Badani wybierają, które zdanie lepiej opisuje ich samych (aktorzy) albo większość ludzi (obserwatorzy). W badaniach wzięły udział osoby w wieku od 18 do 90 lat.

Część I

1. Czy inni wiedzą lepiej, kim ja jestem? Wprowadzenie teoretyczne. Poznanie społeczne i procesy atrybucji: jak wyjaśniamy przyczyny zachowań. Kto jest aktorem, a kto obserwatorem. Przyczyny asymetrii aktor–obserwator: różnice w informacjach, uwadze (aktor widzi sytuację, obserwator osobę) i motywacji. Wpływ asymetrii na spostrzeganie siebie: odchylenia od racjonalności zaburzają trafność spostrzegania siebie bardziej niż innych. Kluczowe pytanie: kto widzi, że uległ iluzji, aktor czy obserwator?

2. Leksykon prawidłowości psychologicznych. Rdzeń książki. 129 praw w ośmiu działach, w każdym ułożonych alfabetycznie:

Prawidłowości oceniania i atrybucji. Fundamentalny błąd atrybucji, egocentryczny błąd atrybucji, fałszywe poczucie powszechności, efekt halo pozytywny i negatywny, asymetria negatywna w atrybucji moralności (jeden zły czyn przekreśla moralność) i pozytywna w atrybucji zdolności (jeden sukces świadczy o zdolnościach), projekcja obronna, asymilatywna i komplementarna, ukryte teorie osobowości, syndrom aktywnego obserwatora.
Prawidłowości podejmowania decyzji. Podejmowanie decyzji na podstawie zbyt małej liczby przesłanek, tendencyjne uzasadnianie wyboru wstępnego, wzrost przekonania o słuszności wyboru po decyzji, aktywne szukanie informacji potwierdzających wybór, żal podecyzyjny.
Inne prawidłowości spostrzegania społecznego. Iluzja kontroli, iluzja wolności, spostrzeganie w służbie Ja, centryzm grupowy, efekty pierwszeństwa i świeżości, centralność cech, przecenianie własnego udziału w pracy zespołowej, zanik optymizmu u osób depresyjnych (realizm depresyjny), błędna autoatrybucja i brak wglądu we własne emocje.
Prawidłowości pamięci. Organizacja danych wokół schematu, wpływ oczekiwań na przypominanie i rozpoznawanie, generatywność pamięci, wpływ wyrazistości bodźca.
Prawidłowości rozwiązywania problemów. Heurystyki dostępności, reprezentatywności i wyrazistości w kilku ujęciach.
Błędy logiczne. Iluzoryczna korelacja, złudzenie gracza, ignorowanie prawa wielkich liczb, błędy w szacowaniu prawdopodobieństw złożonych, pochopna generalizacja.
Prawa działań społecznych. Facylitacja społeczna, efekt audytorium, samospełniające się proroctwo, samoutrudnianie, efekt nadmiernego uzasadnienia (spadek motywacji wewnętrznej przy nagrodzie), próżniactwo społeczne, wyuczona bezradność.
Inne prawa psychologiczne. Agresja i modelowanie, autorytet, dehumanizacja ofiary, efekt bumerangowy cenzury, uodpornianie na perswazję, perswazja (w kilku ujęciach), plotka, postawy, prawa Yerkesa–Dodsona, reaktancja, społeczny dowód słuszności, reguły wpływu Cialdiniego (wzajemność, konsekwencja, niedostępność, sympatia), dysonans poznawczy, teoria społecznego uczenia się, warunkowanie klasyczne i instrumentalne, efekt samej ekspozycji.

Każde hasło zawiera opis, nazwisko odkrywcy, często przykład eksperymentu, a niekiedy ilustrację lub cytat literacki. Część I kończy słowniczek: potoczne, przystępne wersje wszystkich praw.

Część II

3. Kwestionariusze do pomiaru znajomości praw psychologicznych. Metoda pomiaru trafności spostrzegania własnej i cudzej tendencyjności, wyniki badań, wyniki sędziowania każdej prawidłowości (czy świadczy dobrze o człowieku, czy jest powszechna, korzystna dla otoczenia, kontrolowalna) oraz pełne kwestionariusze w wersji aktora, obserwatora i „bez perspektywy”. Autorka wskazuje prawidłowości sprzyjające samoregulacji i przedstawia metapoznanie jako rozpoznawanie własnych błędów.

Zakończenie

Brycz streszcza główny wynik: ludzie trafnie przypisują prawidłowości innym, a nie sobie. Opisuje dalsze badania ze Skalą Metapoznawczego Ja i pilotaż porównujący studentów z Polski i USA. U polskich studentów wysokie metapoznanie wiązało się z większym natężeniem objawów depresyjnych, a u amerykańskich nie było takiego związku. Wskazuje na zastosowania praktyczne, np. w rekrutacji i HR.

Podsumowanie

To rzadki w polskiej literaturze leksykon psychologii społecznej: rzetelny, zwięzły, z odwołaniami do odkrywców praw. Dobrze się sprawdza jako podręczne kompendium dla studentów, trenerów i terapeutów. Teza o asymetrii wglądu jest cenna dla praktyki: wyjaśnia, dlaczego psychoedukacja o błędach poznawczych sama nie zmienia zachowania i dlaczego w terapii poznawczej potrzebne jest ćwiczenie obserwacji siebie „z zewnątrz” (monitorowanie myśli, perspektywa obserwatora, ja jako kontekst w ACT). Akcent na akceptację własnych błędów zamiast ich tępienia jest bliski współczesnym podejściom opartym na współczuciu wobec siebie.

Zastrzeżenia:

To leksykon, nie książka do czytania od deski do deski. Hasła są krótkie, a część z nich powtarza się w różnych ujęciach.
Wiele opisanych efektów pochodzi z klasycznej psychologii społecznej lat 70. i 80. Część z nich (np. efekt nadmiernego uzasadnienia, realizm depresyjny, niektóre efekty prymowania) jest dziś dyskutowana albo słabiej się replikuje.
Część II jest wymagająca metodologicznie i przeznaczona głównie dla badaczy.
Wyniki badań nad Skalą Metapoznawczego Ja są w książce opisane wstępnie, bez pełnych danych.

Rekomendacje

Dla kogo: dla studentów psychologii i nauk społecznych; dla trenerów, HR i coachów; dla terapeutów, którzy chcą mieć pod ręką listę błędów poznawczych z odwołaniami do badań; dla każdego, kto chce lepiej rozumieć zachowania społeczne.
Jak czytać: najpierw rozdział 1, potem słowniczek, a leksykon jako źródło do sprawdzania haseł. Warto wypełnić kwestionariusz przed lekturą i po niej.
Po lekturze:
- wybierz trzy prawidłowości, które łatwo zauważasz u innych, i sprawdź, kiedy ostatnio ujawniły się u Ciebie;
- przy ocenie cudzego zachowania zapytaj: jak wyjaśniłbym to samo zachowanie u siebie?
- po ważnej decyzji zwróć uwagę, czy szukasz już tylko informacji, które ją potwierdzają;
- traktuj własne błędy poznawcze z tą samą wyrozumiałością, którą masz dla innych.

Czytaj dalej

Streszczenie własnymi słowami, bez cytatów; nie zastępuje lektury.

← Wszystkie książki