Droga rzadziej przemierzana

Opis ogólny

M. Scott Peck (1936–2005) był amerykańskim psychiatrą i psychoterapeutą. „Droga rzadziej przemierzana” ukazała się w 1978 roku i przez ponad dziesięć lat nie schodziła z list bestsellerów „New York Timesa”. Wydanie polskie (Zysk i S-ka) zawiera przedmowę autora z okazji 25. rocznicy premiery.

Książka zaczyna się od zdania: „Życie jest trudne”. Peck uważa je za jedną z największych prawd, bo kto ją naprawdę przyjmie, przestaje się dziwić, że życie jest trudne. Większość problemów psychicznych wynika według niego z unikania prawomocnego cierpienia, czyli bólu, który towarzyszy rozwiązywaniu problemów. Nerwica jest zawsze substytutem prawomocnego cierpienia (cytat z Junga). Drogą rozwoju duchowego jest dyscyplina, a jej motorem miłość.

Książka ma cztery części: Dyscyplina, Miłość, Rozwój a religia, Łaska. Pierwsze dwie są psychologiczne i oparte na przypadkach z praktyki autora. Dwie kolejne przechodzą w duchowość i teologię. Peck pisze jako psychiatra, który w trakcie pisania książki stawał się chrześcijaninem.

Kluczowe idee

Życie jest trudne. Przyjęcie tego faktu jest warunkiem rozwoju. Unikanie problemów i bólu z nimi związanego prowadzi do zaburzeń.
Dyscyplina. Cztery narzędzia: odraczanie gratyfikacji, przyjmowanie odpowiedzialności, wierność rzeczywistości i równoważenie.
Nerwica a zaburzenie osobowości. Neurotyk bierze na siebie za dużo odpowiedzialności, osoba z zaburzeniem osobowości za mało. Większość ludzi bywa jednym i drugim w różnych obszarach.
Przeniesienie jako przestarzała mapa. Reagujemy na teraźniejszość według mapy świata narysowanej w dzieciństwie. Terapia polega na jej aktualizacji.
Miłość jako wola. Miłość to „wola poszerzania siebie w celu wspierania własnego lub cudzego rozwoju duchowego”. Nie jest uczuciem i nie jest zakochaniem.
Zakochanie to nie miłość. To chwilowe załamanie granic ego, które mija. Prawdziwa miłość zaczyna się, gdy zakochanie się kończy.
Uwaga jako praca miłości. Najważniejszą formą miłości jest uważne słuchanie i obecność.
Łaska. Siła wspierająca rozwój, widoczna w zdrowiu, nieświadomości i serendipity. Jej przeciwieństwem jest entropia, czyli lenistwo, które Peck utożsamia z grzechem pierworodnym.

Rozdział po rozdziale

Część I. Dyscyplina

Problemy bolą, dlatego ich unikamy. Peck opisuje cztery narzędzia dyscypliny.

Odraczanie gratyfikacji to układanie bólu i przyjemności tak, by najpierw zmierzyć się z trudnym. Zdolność ta zależy od poczucia własnej wartości wyniesionego z domu: dziecko kochane uczy się, że warto o siebie dbać („grzechy ojca”). Rozwiązywanie problemów wymaga czasu, a impulsywność i bezradność to dwa sposoby jego oszczędzania.

Odpowiedzialność. Nie da się rozwiązać problemu, nie biorąc za niego odpowiedzialności. Peck rozróżnia nerwicę (nadmiar odpowiedzialności, myślenie w kategoriach „powinienem”) i zaburzenie charakteru (niedobór odpowiedzialności, „nie mogę”, „musiałem”). „Ucieczka od wolności” (Fromm) to przerzucanie odpowiedzialności na innych.

Wierność rzeczywistości. Mapa rzeczywistości wymaga ciągłej aktualizacji. Przeniesienie to posługiwanie się mapą z dzieciństwa w świecie dorosłym. Rozwój wymaga otwartości na krytykę i odwagi kwestionowania własnej mapy. Peck pisze też o uczciwości: zatajanie prawdy (także „niewinne kłamstwa”) zaburza mapy innych.

Równoważenie to elastyczna dyscyplina dyscypliny: umiejętność wyrażania i powstrzymywania złości, decydowania i rezygnacji. Najważniejszą formą równoważenia jest rezygnacja: oddanie starych wzorców, ról i tożsamości. Depresja bywa zdrowym sygnałem, że trzeba z czegoś zrezygnować. Każda rezygnacja jest małą śmiercią, po której przychodzą ponowne narodziny.

Część II. Miłość

Peck definiuje miłość jako wolę poszerzania siebie w celu wspierania własnego lub cudzego rozwoju duchowego. Z tej definicji wynika wiele rozróżnień.

Zakochanie jest seksualnie motywowanym, chwilowym rozpuszczeniem granic ego. Nie wymaga wysiłku i nie służy rozwojowi. Mit miłości romantycznej obiecuje, że zakochanie trwa wiecznie.
Zależność (bierna zależność) to potrzeba bycia kochanym bez gotowości do kochania. Kateksja, czyli przywiązanie do przedmiotu czy aktywności, nie jest miłością, jeśli nie służy rozwojowi.
Samowyrzeczenie często maskuje potrzebę kontroli albo uniknięcia odpowiedzialności.
Miłość nie jest uczuciem, tylko działaniem i decyzją. Jej podstawową formą jest praca uwagi: słuchanie, które wymaga odłożenia własnych spraw.
Miłość wymaga odwagi i ryzyka: utraty, niezależności, zaangażowania, krytyki i konfrontacji. Kochający rodzic czy przyjaciel czasem konfrontuje, a nie tylko wspiera.
Miłość to odrębność. Szanuje odrębność drugiej osoby i jej własną drogę rozwoju.
Miłość a psychoterapia. Skuteczny terapeuta kocha pacjenta w tym znaczeniu: angażuje się w jego rozwój. Peck uważa, że miłość, a nie technika, jest czynnikiem leczącym.

Część III. Rozwój a religia

Każdy ma światopogląd, czyli religię w szerokim sensie, nawet jeśli tak go nie nazywa. Rozwój duchowy przechodzi od religii odziedziczonej przez sceptycyzm do religii przeżytej. Na przypadkach Kathy, Marcii i Theodore’a Peck pokazuje, że w terapii czasem trzeba odrzucić religię narzuconą w dzieciństwie, a czasem odkryć duchowość na nowo. Krytykuje „naukowe widzenie tunelowe”: nauka jest religią sceptycyzmu, która nie powinna ignorować zjawisk nienaukowych.

Część IV. Łaska

Peck opisuje „cuda”: odporność organizmu na choroby, mądrość nieświadomości (sny, intuicje) i serendipity. Łaska to siła spoza świadomości, która wspiera rozwój. Ewolucja jest procesem przeciwnym do entropii. Entropia w człowieku to lenistwo, które Peck utożsamia z grzechem pierworodnym. Zło jest aktywnym przeciwstawianiem się rozwojowi, swojemu lub cudzemu. Rozwój świadomości prowadzi do odpowiedzialności i władzy duchowej. W micie Orestesa Peck widzi przykład choroby psychicznej jako wezwania do łaski. Ludzie opierają się łasce, bo przyjęcie jej oznacza odpowiedzialność.

Podsumowanie

To jedna z najważniejszych książek popularnej psychologii XX wieku i nadal dobra lektura dla terapeutów. Definicja miłości jako woli wspierania rozwoju, rozróżnienie zakochania i miłości oraz opis pracy uwagi przetrwały próbę czasu. Teza o unikaniu prawomocnego cierpienia jest bliska ACT: unikanie doświadczeń jako źródło psychopatologii, gotowość jako warunek życia zgodnego z wartościami. Rozdział o rezygnacji przypomina buddyjskie nauczanie o przywiązaniu.

Zastrzeżenia:

Książka powstała w latach 70. Terminologia (nerwica, zaburzenie charakteru) jest przestarzała, a opisy przypadków są autorskie, bez danych.
Peck mocno moralizuje. Lenistwo jako grzech pierworodny i zło jako aktywne przeciwstawianie się rozwojowi to tezy teologiczne, nie psychologiczne.
Część IV, o łasce i parapsychologicznych „cudach”, jest najsłabiej uzasadniona. Czytelnicy szukający psychologii mogą ją potraktować wybiórczo.
Późniejsze życie autora (alkohol, zdrady, opisane w biografiach) kontrastuje z treścią książki. Nie unieważnia jej idei, ale warto o tym wiedzieć.
Teza, że depresja jest „zdrowa”, wymaga ostrożności: Peck mówi o smutku towarzyszącym rezygnacji, a nie o depresji klinicznej.

Rekomendacje

Dla kogo: dla terapeutów i osób w terapii; dla tych, którzy chcą przemyśleć swoje rozumienie miłości i bliskości; dla czytelników szukających mostu między psychologią a duchowością.
Jak czytać: części I i II jako właściwą treść, części III i IV jako osobisty esej autora o wierze.
Po lekturze:
- wybierz jeden problem, który odkładasz, i zaplanuj pierwszy krok, przyjmując związany z nim dyskomfort;
- sprawdź, gdzie mówisz „nie mogę”, choć chodzi o „nie chcę”;
- przez tydzień daj komuś bliskiemu codziennie 15 minut pełnej uwagi bez rad i ocen;
- zapytaj siebie, z jakiej starej roli lub przekonania nadszedł czas zrezygnować.

Czytaj dalej

Streszczenie własnymi słowami, bez cytatów; nie zastępuje lektury.

← Wszystkie książki