Zrozumieć ACT. Terapia akceptacji i zaangażowania w praktyce

Opis ogólny

Russ Harris jest australijskim lekarzem, terapeutą i trenerem ACT, autorem „Pułapki szczęścia”. „Zrozumieć ACT” (2009; wyd. polskie: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, z przedmową dr Joanny Dudek i prof. Pawła Ostaszewskiego z SWPS) to jeden z najczęściej polecanych podręczników dla terapeutów rozpoczynających pracę w nurcie terapii akceptacji i zaangażowania. Przedmowę do wydania amerykańskiego napisał Steven C. Hayes, twórca ACT.

Harris tłumaczy ACT prostym językiem, z humorem, licznymi transkryptami sesji i ćwiczeniami dla terapeuty. Książka nie wymaga znajomości teorii ram relacyjnych (RFT), choć do niej odsyła. Jej celem jest nauczyć terapeutę myślenia procesami, a nie protokołami.

Celem ACT jest elastyczność psychologiczna: zdolność do pełnego kontaktu z chwilą obecną, jako świadomy człowiek, i do zmiany lub kontynuowania zachowania zgodnie z wartościami. Akronim ACT oznacza: Accept (zaakceptuj myśli i uczucia i bądź obecny), Choose (wybierz kierunek zgodny z wartościami), Take action (podejmij działanie).

Kluczowe idee

Zablokowany, nie „popsuty”. Cierpienie wynika z normalnych procesów umysłu (języka), a nie z defektu. Klient utknął, bo walczy z wewnętrznymi doświadczeniami.
Fuzja poznawcza i unikanie doświadczeń. Dwa główne źródła psychologicznej sztywności: traktowanie myśli dosłownie oraz próby kontroli i ucieczki od nieprzyjemnych przeżyć.
Heksaflex. Sześć procesów elastyczności: kontakt z chwilą obecną, defuzja, akceptacja, ja jako kontekst, wartości, zaangażowane działanie. Ich przeciwieństwa tworzą heksagon sztywności.
Trzy filary. Otwórz się (defuzja, akceptacja), bądź obecny (chwila obecna, ja obserwujące), rób to, co ważne (wartości, zaangażowane działanie).
Twórcza beznadziejność. Klient zauważa, że strategie kontroli nie działają długoterminowo, co otwiera go na nowe podejście.
Kryterium użyteczności. Pytanie nie brzmi „czy myśl jest prawdziwa?”, tylko „czy pomaga żyć w kierunku wartości?”.
Wartości a cele. Wartości to kierunki, które nie mają końca, a cele to punkty na drodze.
Relacja terapeutyczna. Terapeuta modeluje elastyczność: jest obecny, otwarty i zaangażowany, także wobec własnych trudnych myśli.

Rozdział po rozdziale

Wprowadzenie. O co w tym chodzi?

„Życie jest trudne.” Dlaczego tak trudno być szczęśliwym? ACT nie obiecuje braku bólu, tylko bogate i sensowne życie z bólem. Harris opisuje nazwę terapii, jej podstawy w RFT i funkcjonalnym kontekstualizmie oraz zakres zastosowań popartych badaniami.

1. ACT w pigułce

Model sześciu procesów i definicja elastyczności psychologicznej. Pierwsze spojrzenie na każdy proces.

2. Zablokowany, nie „popsuty”

Model sztywności psychologicznej. Fuzja z myślami (zasadami, ocenami, przeszłością i przyszłością, „ja jako koncepcją”), unikanie doświadczeń, utrata kontaktu z chwilą obecną, brak jasności wartości i działania niezgodne z nimi (impulsywność, unikanie, bezczynność).

3. Dom ACT

Filozoficzne i teoretyczne zaplecze ACT w metaforze trzypiętrowego domu: na parterze stosowana analiza zachowania, piętro wyżej teoria ram relacyjnych (RFT), na górze sama terapia. Kontekstualizm funkcjonalny na przykładzie krzesła, któremu odpada noga: czy jest „zepsute”, zależy od celu, do którego ma służyć. Tak samo myśli i zachowania ocenia się według ich użyteczności w danym kontekście, a nie według kategorii „zdrowe–chore”.

4. Przejdźmy do ćwiczeń

ACT to terapia oparta na doświadczaniu: mniej gadania, więcej działania. Ćwiczenia trwają od kilkunastu sekund do pół godziny. Lepiej najpierw doświadczyć procesu, a potem o nim rozmawiać. Harris zachęca terapeutę, by sam przechodził przez każde ćwiczenie, zanim zaproponuje je klientowi.

5. Rozpoczynanie ACT

Pierwsza sesja: wywiad, cele terapii sformułowane w języku wartości i działań, kontrakt terapeutyczny. Jak przedstawić ACT klientowi i uzyskać świadomą zgodę. Metafora dwóch gór (Hayes, Strosahl i Wilson): terapeuta nie stoi na szczycie, tylko wspina się na sąsiednią górę i widzi z niej to, czego klient nie widzi ze swojej.

6. Co ma być twórcze?!

Twórcza beznadziejność i „konfrontacja z agendą kontroli”. Klient wylicza strategie radzenia sobie z bólem i ocenia, co działa krótko i długoterminowo. Metafory: przeciąganie liny z potworem, ruchome piaski, kopanie dołu. Kontrola jako problem, a nie rozwiązanie.

7. Obserwuj swoje myśli

Defuzja poznawcza. Techniki: „mam myśl, że…”, nazywanie historii („a, to znów historia o tym, że jestem do niczego”), powtarzanie słowa, śpiewanie myśli, liście na strumieniu, dziękowanie umysłowi. Cel nie polega na pozbyciu się myśli, tylko na zmianie relacji z nimi. Kryterium użyteczności.

8. Otwórz się

Akceptacja (gotowość). Obserwowanie, oddychanie, robienie miejsca dla uczuć i pozwalanie im być. Ekspansja, fizykalizacja (jaki kształt, kolor, temperaturę ma uczucie), współczucie wobec siebie. Akceptacja nie jest tolerowaniem ani poddaniem się.

9. Bądź tu i teraz

Kontakt z chwilą obecną. Ćwiczenia uważności: zauważanie pięciu rzeczy, uważne jedzenie, „rzucanie kotwicy” w trudnym momencie. Uważność jako sposób angażowania się w życie, a nie technika relaksacyjna.

10. Czysta świadomość

Ja jako kontekst, czyli ja obserwujące. Rozróżnienie „ja myślące” i „ja obserwujące”. Metafory sceny i nieba z pogodą. Najtrudniejszy proces do wyjaśnienia, ale fundamentalny dla bezpiecznego kontaktu z bólem.

11. Rozpoznaj, co jest ważne

Wartości. Pytania: co ma dla ciebie znaczenie? Jakim człowiekiem chcesz być? Narzędzia: kwestionariusze wartości, ćwiczenie „osiemdziesiąte urodziny”, karty wartości. Odróżnianie wartości od celów, reguł i powinności.

12. Rób to, co należy

Zaangażowane działanie: wyznaczanie celów zgodnych z wartościami, plany działania, ekspozycja, umiejętności, rozwiązywanie problemów. Integracja z technikami behawioralnymi. Przeszkody opisuje akronim FEAR: fuzja, wygórowane cele, unikanie dyskomfortu, oddalenie od wartości. Odpowiedzią jest DARE: defuzja, akceptacja dyskomfortu, realistyczne cele, uchwycenie wartości.

13. Ruszanie z miejsca

Terapia na pewno utknie, i to wiele razy. Najlepszym narzędziem jest użyteczność: pytanie „jaki wpływ ma to zachowanie na twoje życie w długiej perspektywie?” pozwala w każdej chwili przeprowadzić miniinterwencję twórczej beznadziejności. Harris przestrzega przed „tyranizowaniem” klienta, czyli fuzją terapeuty z własnym pomysłem na to, co jest dla klienta najlepsze.

14. Ja i Ty

Relacja terapeutyczna w ACT: uważne, współczujące słuchanie, proszenie o zgodę na ćwiczenia, przepraszanie za błędy, humor, roztropne odsłanianie siebie („jestem poruszony”, „czuję, że straciłem z tobą kontakt”), konfrontowanie problematycznych zachowań na sesji i dzielenie się własnymi wartościami jako terapeuty. Terapeuta modeluje te same procesy, których uczy klienta.

15. Podróż terapeuty

Od ACT „poszatkowanej i niezdarnej”, w której każda sesja dotyczy jednego procesu, do „płynnej i elastycznej”, w której procesy przeplatają się zależnie od potrzeby. Wymaga to czasu, praktyki i otwartości na własne błędy. Harris pokazuje też, co z wcześniejszego szkolenia (np. CBT) można włączyć do ACT, o ile służy elastyczności.

Aneksy

Konceptualizacja przypadku w ujęciu ACT (arkusz z sześcioma procesami) oraz źródła i materiały do dalszej pracy.

Podsumowanie

To najlepszy pierwszy podręcznik ACT dla klinicystów i trenerów. Harris łączy teorię z praktyką, pokazuje transkrypty i uczy, jak uniknąć typowych błędów: stosowania defuzji jako sposobu na pozbycie się myśli, mówienia o akceptacji bez jej ćwiczenia, mylenia wartości z celami. Książka dobrze pokazuje, że ACT to model procesów, a nie zbiór technik.

Dla terapeuty CBT książka pokazuje, czym różni się podejście trzeciej fali: zamiast kwestionowania treści myśli zmienia się ich funkcję. Dla praktyka medytacji ćwiczenia z rozdziałów 9 i 10 są bliskie praktyce uważności i obserwowania umysłu.

Zastrzeżenia:

Książka jest z 2009 roku. Drugie wydanie anglojęzyczne (2019) uwzględnia nowsze zmiany, m.in. większy nacisk na współczucie wobec siebie i elastyczne podejście do heksafleksu. Polskie wydanie oparto na pierwszym.
Harris świadomie upraszcza RFT. Kto chce zrozumieć teoretyczne podstawy ACT, musi sięgnąć po literaturę źródłową (Hayes, Strosahl, Wilson; Törneke).
Książka jest przeznaczona dla profesjonalistów. Osoby szukające samopomocy lepiej skorzystają z „Pułapki szczęścia”.

Rekomendacje

Dla kogo: dla psychoterapeutów i psychologów zaczynających pracę z ACT; dla terapeutów CBT poszerzających warsztat; dla trenerów i coachów stosujących elementy ACT w organizacjach.
Jak czytać: po kolei, wykonując ćwiczenia na sobie. Rozdziały 7–12 warto wracać do nich przy konkretnych przypadkach.
Po lekturze:
- wykonaj na sobie trzy techniki defuzji i sprawdź, która działa najlepiej;
- przeprowadź z klientem rozmowę o agendzie kontroli: co próbował, co działało krótko, co długoterminowo;
- użyj arkusza konceptualizacji przypadku w ujęciu sześciu procesów;
- nagraj jedną sesję (za zgodą klienta) i przeanalizuj ją pod kątem własnej elastyczności.

Czytaj dalej

Streszczenie własnymi słowami, bez cytatów; nie zastępuje lektury.

← Wszystkie książki